تجريد ، كلام اسلامى را منضبطتر كرد ، امّا به سيطرهء سنت متكلم فيلسوفانى از قبيل سيد صدر الدين دشتكى ( 828 - 903 ) و جلال الدين دوانى ( 830 - 908 ) در حواشى مكرر بر شروح تجريد در حوزهء شيراز انجاميد . مركز حوزهء فلسفى در قرن دهم از شيراز به اصفهان منتقل شد . شاخص‌ترين حكيم حوزهء اصفهان ميرداماد ( 969 - 1041 ) صاحب ابتكار در چند مسئلهء فلسفى با گرايشات اشراقى و نثرى ثقيل است . 2 . صدر المتألهين و حكمت متعاليه محمد بن ابراهيم قوامى مشهور به صدر المتألهين شيرازى ( 979 - 1050 ) مؤسس حكمت متعاليه و يكى از چهار حكيم طراز اوّل جهان اسلام است . او با هضم حكمت مشاء و حكمت اشراق در فلسفهء خود و بهره‌گيرى از عرفان نظرى در پرتو تعاليم قرآنى و احاديث معصومين ( ع ) توانست نظامى نو در فلسفه اسلامى دراندازد ، مسائل جديدى ابتكار نمايد ، حوزهء انديشهء فلسفى را توسعه داده ، بر عمق و غناى آن بيفزايد . صدر المتألهين يك نقطهء عطف در انديشهء فلسفى ، انديشهء عرفانى و انديشهء دينى اسلامى است . مقايسهء مسائل مورد بحث در حكمت متعاليه و پاسخهاى صدرا به آنها با مسائل و تقريرهاى حكمت مشاء و اشراق حاكى از ارتقاى جدى انديشهء فلسفى است . تقريرهاى جديد وى تكميل آراء شيخ الرئيس ابن سينا از يك سو و جبران نقائص برهانى شيخ اشراق سهروردى از سوى ديگر است . عرفان نظرى كه با مبانى ابتكارى محيى الدين ابن عربى ( 560 - 638 ) وارد افق جديدى شده بود ، در قرن نهم پس از جامى ( 817 - 898 ) عملا به ركود گرائيد . صدر المتألهين با بهره‌گيرى فراوان از عرفان محيى الدين اصول جديدى به فلسفه افزود و عملا عرفان و فلسفه را در حل معضلات و كشف مشكلات انديشه‌سوز به يارى هم خواند . انديشهء دينى كه در كلام تجسّد يافته بود ، به نظر صدر المتألهين در رسالهء سه اصل و غير آن از تعاليم ناب قرآنى و نبوى و ولوى فاصله گرفته ، در درك ظواهر شريعت خلاصه شده بود . او با حفظ ظاهر شريعت به باطن ديانت نقب زد . ملاصدرا مدعى دركى جامعتر و همه جانبه از قرآن و سنت است . تفسير قرآن و شرح اصول كافى وى گامى در اين مسير است . سيراب شدن صدر المتألهين از چشمه‌هاى تعاليم اهل بيت ( ع ) بويژه كلمات امير المؤمنين ( ع ) در